सध्या विधानभवनात 'पळून जाऊन लग्न' या विषयावर चर्चा होत आहे. मात्र, केवळ परिणामावर चर्चा करून मूळ सामाजिक कारणांकडे दुर्लक्ष करणे योग्य ठरणार नाही. कोणताही सज्ञान तरुण किंवा तरुणी आनंदाने आपल्या आई-वडिलांचे घर, कुटुंब आणि नातीगोती सोडत नाही. जेव्हा त्यांच्या प्रेमाला जातीच्या भिंती, धर्माच्या मर्यादा, खोट्या प्रतिष्ठेची बंधने आणि कुटुंबीयांचा तीव्र विरोध आडवा येतो, तेव्हाच अनेक प्रेमी युगुलांसमोर घर सोडून विवाह करण्याचा पर्याय उरतो.
महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी मानवाला मानव म्हणून जगण्याचा संदेश दिला आणि जन्मावर आधारित श्रेष्ठ-कनिष्ठतेला ठाम विरोध केला. क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी स्त्रीला शिक्षण, स्वाभिमान आणि स्वतःच्या आयुष्याचे निर्णय घेण्याचा अधिकार मिळवून देण्यासाठी आयुष्यभर संघर्ष केला. राजर्षी शाहू महाराज यांनी सामाजिक समता आणि न्यायासाठी राज्यकारभार केला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मूल्यांवर आधारित समाजव्यवस्थेचा पुरस्कार करत आंतरजातीय विवाह हा जातिभेद कमी करण्याचा प्रभावी मार्ग असल्याचे प्रतिपादन केले. या सर्व समाजसुधारकांच्या विचारांचा गाभा समाज अधिक न्याय्य, समताधिष्ठित आणि मानवतावादी बनवणे हा होता.
आजही अनेक तरुण-तरुणींना आपल्या पसंतीच्या जोडीदाराशी विवाह करण्यासाठी भीती, धमक्या, सामाजिक बहिष्कार किंवा कुटुंबीयांच्या कठोर विरोधाला सामोरे जावे लागते. अशा परिस्थितीत काही जण घर सोडून विवाह करण्याचा निर्णय घेतात. त्यामुळे केवळ त्या निर्णयावर टीका करून हा प्रश्न सुटणार नाही. समाजाने स्वतःच्या मानसिकतेचा प्रामाणिकपणे विचार करण्याची वेळ आली आहे.
भारतीय राज्यघटनेने प्रत्येक सज्ञान नागरिकाला कायद्याच्या चौकटीत राहून स्वतःचा जीवनसाथी निवडण्याचा अधिकार दिला आहे. त्या अधिकाराचा आदर करणे हे लोकशाहीचे आणि संविधाननिष्ठ समाजाचे लक्षण आहे. कुटुंबीयांशी संवाद, परस्पर विश्वास आणि समजूतदारपणा वाढवला, तर अनेक तणाव टाळता येऊ शकतात. त्याचबरोबर जात, धर्म किंवा तथाकथित प्रतिष्ठेच्या नावाखाली निर्माण होणारा सामाजिक दबाव कमी करण्यासाठी व्यापक सामाजिक प्रबोधनाची गरज आहे.
विधानभवनात या विषयावर चर्चा होत असेल, तर ती केवळ 'पळून जाऊन लग्न' या परिणामापुरती मर्यादित न राहता, त्या मागील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि मानसिक कारणांवरही व्हायला हवी. समाजात समता, स्वातंत्र्य आणि मानवी प्रतिष्ठेची मूल्ये अधिक बळकट करण्यासाठी शिक्षण, संवाद आणि सामाजिक सुधारणा यांना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.
समाजसुधारकांनी दाखवलेला मार्ग संघर्षाचा असला तरी तो मानवतेचा मार्ग आहे. प्रेम, समानता आणि परस्पर सन्मान यांना समाजात योग्य स्थान मिळाले, तर कोणत्याही तरुण-तरुणीला स्वतःचे घर सोडण्याची वेळ येणार नाही. म्हणून दोष केवळ प्रेम करणाऱ्यांवर टाकण्याऐवजी, त्यांना अशा टोकाच्या निर्णयापर्यंत पोहोचवणाऱ्या सामाजिक परिस्थितीचा प्रामाणिकपणे विचार करून त्यावर प्रभावी उपाययोजना करणे, हीच खरी लोकशाही, समाजसुधारणा आणि संविधाननिष्ठ भूमिका ठरेल.
– विशाल गौतम खंडारे
विद्यार्थी, मुकुल वासनिक विधी महाविद्यालय, बुलढाणा.
