लिंगभाव आणि स्त्री अभ्यास :समताधिष्ठित, संविधाननिष्ठ आणि मानवतावादी भारत घडविण्याचा प्रभावी मार्ग
''मी समाजाची प्रगती स्त्रियांनी मिळविलेल्या प्रगतीच्या प्रमाणावर मोजतो."
– भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
भारतीय राज्यघटनेने प्रत्येक नागरिकाला समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि सामाजिक न्यायाची हमी दिली आहे. महात्मा जोतिराव फुले, क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले, राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज, संत गाडगे बाबा आणि डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांनी शिक्षण, विवेक, समता आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाच्या माध्यमातून न्याय्य समाजरचनेचे स्वप्न मांडले. आजही त्यांच्या विचारांची गरज पूर्वीपेक्षा अधिक आहे.
विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या युगात आपण पुढे जात असलो तरी समाजात स्त्री-पुरुष असमानता, कौटुंबिक हिंसा, लैंगिक अत्याचार, बालविवाह, हुंडा, स्त्रीभ्रूणहत्या, पारलिंगी व्यक्तींविरुद्ध भेदभाव, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक विषमता यांसारखी अनेक आव्हाने कायम आहेत. या प्रश्नांचे निराकरण केवळ कायदे करून शक्य नाही; त्यासाठी संवेदनशील, अभ्यासू आणि संविधानिक मूल्यांवर विश्वास ठेवणारे नागरिक घडविणे आवश्यक आहे. 'लिंगभाव व स्त्री अभ्यास' (Gender & Women's Studies) हा अभ्यासक्रम हीच भूमिका प्रभावीपणे पार पाडतो.
मी संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ, अमरावती येथून एम.ए. स्त्री व लिंगभाव अभ्यास पूर्ण केला. सामाजिक कार्य करताना अनेक प्रश्नांचा प्रत्यक्ष अनुभव आला होता; परंतु या अभ्यासक्रमामुळे त्या प्रश्नांच्या मुळाशी जाण्याची, त्यांचे शास्त्रीय विश्लेषण करण्याची आणि सामाजिक न्यायाच्या दृष्टीने उपाय शोधण्याची नवी दृष्टी मिळाली. त्यामुळे हा अभ्यासक्रम माझ्यासाठी केवळ शैक्षणिक पदवी नसून सामाजिक बांधिलकी अधिक सक्षम करणारा जीवनानुभव ठरला.
लिंगभाव आणि स्त्री अभ्यास म्हणजे काय?
हा अभ्यासक्रम केवळ महिलांच्या प्रश्नांचा अभ्यास करणारा नाही. स्त्री, पुरुष आणि सर्व लिंग-ओळख असलेल्या व्यक्तींना समान सन्मान, समान संधी आणि न्याय मिळावा, यासाठी समाजव्यवस्थेचे आंतरविद्याशाखीय विश्लेषण करणारी ही ज्ञानशाखा आहे. समाजातील सत्ता-संबंध, संस्कृती, शिक्षण, धर्म, अर्थकारण, माध्यमे, कायदे आणि सार्वजनिक धोरणांचा लिंगभावाच्या दृष्टिकोनातून अभ्यास करून समताधिष्ठित समाज निर्माण करण्याचा प्रयत्न या अभ्यासक्रमातून केला जातो.
*अभ्यासक्रमाचे सामाजिक महत्त्व*
या अभ्यासक्रमात लिंगभाव, पितृसत्ता, स्त्रीवाद, पुरुषत्व, मानवी हक्क, भारतीय राज्यघटना, सामाजिक न्याय, संशोधन पद्धती, महिला सक्षमीकरण, पारलिंगी व्यक्तींचे अधिकार, सार्वजनिक धोरणे, नेतृत्व विकास आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांचा सखोल अभ्यास केला जातो.
यामुळे विद्यार्थी केवळ परीक्षेसाठी नव्हे, तर समाज समजून घेण्यासाठी तयार होतात. चिकित्सक विचार, संवेदनशीलता, संवादकौशल्य, संशोधनाची क्षमता आणि लोकशाही मूल्यांप्रती बांधिलकी विकसित होते.
*सामाजिक कार्यात या शिक्षणाची उपयुक्तता*
महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचा जिल्हाकार्याध्यक्ष म्हणून कार्य करताना वैज्ञानिक दृष्टिकोन, संविधानिक मूल्ये, अंधश्रद्धा निर्मूलन, स्त्री-पुरुष समानता आणि सामाजिक न्याय यांचा प्रसार करण्याचे कार्य मी करीत आहे. या प्रत्येक उपक्रमात लिंगभाव व स्त्री अभ्यासातून मिळालेले ज्ञान माझ्यासाठी दिशा देणारे ठरले आहे.
आज समाजाला संघर्ष करणारे कार्यकर्ते जितके आवश्यक आहेत, तितकेच अभ्यासू, संवेदनशील आणि धोरणात्मक विचार करणारे कार्यकर्तेही आवश्यक आहेत. हा अभ्यासक्रम अशीच पिढी घडवितो.
*रोजगार आणि करिअरच्या संधी*
महिला व बालविकास, सामाजिक न्याय, आरोग्य, शिक्षण, संशोधन, स्वयंसेवी संस्था, CSR, समुपदेशन, प्रशिक्षण, महिला आयोग, बालहक्क आयोग, संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि विविध विकास प्रकल्पांमध्ये या अभ्यासक्रमाच्या विद्यार्थ्यांसाठी मोठ्या संधी उपलब्ध आहेत. बदलत्या काळात Gender Expert, Gender Trainer, Research Associate, Programme Officer, Social Development Consultant यांसारख्या पदांची मागणी वाढत आहे.
शासनासाठी काही ठोस सूचना
महिला सक्षमीकरण आणि सामाजिक न्यायाच्या दृष्टीने शासनाने पुढील बाबींचा गांभीर्याने विचार करावा—
१. महिला व बालविकास विभाग, सामाजिक न्याय विभाग आणि महिला आयोगातील संबंधित पदांवर 'लिंगभाव व स्त्री अभ्यास' पूर्ण केलेल्या विद्यार्थ्यांना प्राधान्य द्यावे.
२. महिला सक्षमीकरण, मिशन शक्ती, सखी केंद्रे, वन स्टॉप सेंटर, समुपदेशन सेवा आणि लिंगसमता प्रकल्पांमध्ये या अभ्यासक्रमाच्या पदवीधरांसाठी स्वतंत्र पदनिर्मिती करावी.
3.
३. विद्यापीठे आणि महाविद्यालयांमध्ये ' लिंगभाव व स्त्री अभ्यास' या विषयाविषयी करिअर मार्गदर्शन व जनजागृती अभियान राबवावे.
४. शासकीय व निमशासकीय प्रशिक्षण संस्थांमध्ये लिंगसंवेदनशीलता प्रशिक्षणासाठी या विषयातील तज्ज्ञांचा समावेश करावा.
५. महिला सक्षमीकरणाशी संबंधित धोरणे, संशोधन आणि प्रकल्पांमध्ये या अभ्यासक्रमातील विद्यार्थ्यांना संशोधन व इंटर्नशिपच्या अधिक संधी उपलब्ध करून द्याव्यात.
समताधिष्ठित समाज केवळ कायद्याने निर्माण होत नाही; तो शिक्षण, संवेदनशीलता आणि विवेकपूर्ण विचारातून घडतो.
लिंगभाव व स्त्री अभ्यास हा अभ्यासक्रम समाजाला अशीच परिवर्तनवादी दृष्टी देतो. त्यामुळे हा अभ्यासक्रम केवळ शैक्षणिक पदवी नसून सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे.
माझी महाराष्ट्र शासन, विद्यापीठे, महाविद्यालये, शिक्षक, विद्यार्थी आणि समाजातील सर्व घटकांना, संस्था, संघटना यांना नम्र विनंती आहे की, या अभ्यासक्रमाचा अधिक व्यापक प्रचार-प्रसार करावा. विशेषतः महिला सक्षमीकरण, सामाजिक न्याय, संशोधन, प्रशिक्षण आणि धोरणनिर्मितीच्या क्षेत्रात '' लिंगभाव व स्त्री अभ्यास" पूर्ण केलेल्या विद्यार्थ्यांना प्राधान्य देणे ही काळाची गरज आहे. असे झाल्यास शासनाच्या योजनांची अंमलबजावणी अधिक परिणामकारक होईल आणि समताधिष्ठित, संविधाननिष्ठ व मानवतावादी भारत घडविण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले जाईल.
— प्रफुल्ल मंदा श्रीधर
जिल्हाकार्याध्यक्ष, महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती (महा. अंनिस), अमरावती