"देव पावलाय देव माझा मल्हारी"
लोककला लोक संस्कृतीचा'गड'
किल्ले जेजुरी मल्हार मार्तंड देवस्थान
लेखक श्री तानाजी सखाराम कांबळे
8080532937
महाराष्ट्राला लोककला लोक सांस्कृतिकची धार्मिक रूढी परंपरा आहे. विदर्भातील चंद्रपूर गडचिरोली गोंदिया मधील आदिवासी लोककला लोक संस्कृती ते मराठवाडा कोकण पश्चिम महाराष्ट्रातील लोककला लोक संस्कृती रूढी परंपरा ऐतिहासिक आहे. त्यापैकीच पश्चिम महाराष्ट्र देवस्थान समिती अंतर्गत पुणे जिल्ह्यातील मल्हार मार्तंड देवस्थान किल्ले जेजुरी गड जो राजा खंडोबाचे नावान सुप्रसिद्ध आहे.
किल्ले जेजुरी गडाच्या नऊ लाख पायऱ्या चढताना येळकोट येळकोट जय मल्हार म्हटलं की, चालल्याचा कधी वेळ निघून जातो समजुन येत नाही.
नुकतीच हळद पिवळी झालेल्या कुटुंबासह अनेक भाविक भक्तगण किल्ले जेजुरी गडावरती मल्हार मार्तंड राजा खंडोबाच्या दर्शनाला येताना दिसून येतात.
___किल्ले जेजुरी, ज्याला 'जेजुरी गड' म्हणूनही ओळखले जाते, हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रसिद्ध धार्मिक आणि ऐतिहासिक ठिकाण आहे. हे महाराष्ट्राचे कुलदैवत असलेल्या भगवान खंडोबा यांचे मुख्य स्थान आहे.
जेजुरी गडाचा इतिहास खूप जुना आणि रंजक आहे. तुम्ही विचारल्याप्रमाणे, या ऐतिहासिक गडाची काही महत्त्वाची माहिती खालीलप्रमाणे आहे.
१. पौराणिक पार्श्वभूमीजेजुरीचा इतिहास 'मल्हारी महात्म्य' या ग्रंथात आढळतो. पौराणिक कथेनुसार, मणि आणि मल्ल या दोन राक्षस भावांनी पृथ्वीवर मोठा धुमाकूळ घातला होता. तेव्हा भगवान शिवाने मार्तंड भैरव (खंडोबा) अवतार घेऊन या गडावर त्यांचा वध केला. खंडोबाने मल्लासुराला दिलेला वसा पाळण्यासाठी, देवानंतर मल्लाचे नाव घेऊन लोक 'मल्हारी मार्तंड' असा जयघोष करतात .
२. गडाची उभारणी आणि मराठा साम्राज्यस्थापना:
मंदिराचा उगम साधारणपणे १२ व्या ते १३ व्या शतकातला मानला जातो.
शहाजीराजे आणि शिवाजी महाराज:
१६६२ मध्ये शहाजीराजांनी या मंदिराला भेट दिली होती. तसेच, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यांचे वडील शहाजीराजे यांची महत्त्वाची भेट याच जेजुरी गडावर झाली होती.
मोगल काळ:
औरंगजेबाने हे मंदिर उद्ध्वस्त करण्याचा प्रयत्न केला होता. असे म्हटले जाते की, गडाचे द्वार फोडण्यासाठी दारूगोळा भरत असताना तेथील मधमाश्यांनी (पोळ्यातील माशा) मोगल सैन्यावर हल्ला केला. शेवटी औरंगजेबाने खंडोबासमोर नतमस्तक होऊन सव्वा लाख चांदीच्या मोहरा अर्पण केल्या होत्या .
होळकर घराण्याचे योगदानआज
आपण जे गडाचे भव्य रूप पाहतो, त्यामध्ये होळकर घराण्याचा मोठा वाटा आहे. सुभेदार मल्हारराव होळकर आणि पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांनी १७३५ च्या सुमारास गडाचा जीर्णोद्धार केला. गडावरील भव्य तटबंदी, पायऱ्या आणि दगडी कमानींचे काम त्यांनी पूर्ण केले.
चिमाजी आप्पांच्या विजयाचे प्रतीकपेशवे बाजीरावांचे बंधू चिमाजी आप्पा यांनी वसईच्या मोहिमेत पोर्तुगीजांचा पराभव केला होता. त्या विजयाची आठवण म्हणून त्यांनी तेथून आणलेल्या पोर्तुगीज चर्चच्या घंटा खंडोबा चरणी अर्पण केल्या, ज्या आजही गडावर पाहायला मिळतात
५. कडेपठार (जुनी जेजुरी)गडाच्या जवळच 'कडेपठार' नावाचा डोंगर आहे. हे खंडोबाचे मूळ आणि जुने स्थान मानले जाते. कडेपठार हे मुख्य गडापेक्षा उंचावर असून तिथे जाण्यासाठी अधिक पायऱ्या चढाव्या लागतात .
नवलाख पायरीचा डोंगर
गडाला 'नवलाख पायरीचा डोंगर' असेही म्हणतात. हे नाव गडाच्या बांधकामात वापरलेल्या ९ लाख चिऱ्यांमुळे (दगड) पडले असावे, असे मानले जाते.
या गडाबद्दलची महत्त्वाची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
गडाचे स्वरूप: जेजुरी गड हा एका डोंगरावर वसलेला असून तो किल्ल्याप्रमाणे (कोट) बांधलेला आहे. यात तीन प्रवेशद्वारे आणि भव्य तटबंदी आहे.
दोन किल्ले: जेजुरीमध्ये दोन मुख्य भाग आहेत: 'जुनी जेजुरी' (कडेपठार) आणि 'नवी जेजुरी' (मुख्य गड). बहुतांश भाविक सध्याच्या मुख्य गडाला भेट देतात.
भंडारा (हळद): हे ठिकाण 'सोन्याची जेजुरी' म्हणून ओळखले जाते कारण येथे मोठ्या प्रमाणावर हळद (भंडारा) उधळली जाते. भंडाऱ्याच्या उधळणीमुळे संपूर्ण गड पिवळसर रंगाने न्हाऊन निघतो.
पायऱ्या:
गडावर जाण्यासाठी सुमारे ३८५ पायऱ्या चढून जावे लागते. या पायऱ्यांच्या मार्गावर अनेक ऐतिहासिक कमानी आणि छोटी मंदिरे आहेत.
इतिहास: गडाचा जीर्णोद्धार आणि विस्तार माळव्याचे अधिपती मल्हारराव होळकर आणि पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांनी केला होता.
येथे भेट देण्यासाठी मुख्य आकर्षणे:
मुख्य मंदिर: गाभाऱ्यात खंडोबा, म्हाळसा आणि मणिमाला यांच्या मूर्ती आहेत.
कडेपठार: हा मूळ आणि जुना गड असून तो मुख्य गडापेक्षा अधिक उंचावर आहे.
दीपमाळा: गडावर अनेक भव्य आणि सुंदर दीपमाळा पाहायला मिळतात.
भंडारा महोत्सव: वर्षातून तीन वेळा येथे मोठी जत्रा आणि सोन्याची जेजुरी उत्सव होतो.
जेजुरी गडावरील उत्सव:
जेजुरी गडावरील उत्सव म्हणजे भक्ती, परंपरा आणि भंडाऱ्याच्या उधळणीचा एक अद्भुत सोहळा असतो. जेजुरीत वर्षभर विविध उत्सव साजरे केले जातात, ज्यामध्ये सोमवती अमावस्या आणि चंपाषष्ठी हे सर्वात मुख्य मानले जातात.येथील प्रमुख उत्सवांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:सोमवती अमावस्या (भंडारा उत्सव): ज्या सोमवारी अमावस्या येते, त्या दिवशी जेजुरीत लाखो भाविक जमतात. याला 'भंडारा उत्सव' असेही म्हणतात. या दिवशी खंडोबा आणि म्हाळसा देवीच्या उत्सव मूर्तींची पालखी गडावरून खाली कऱ्हा नदीवर स्नानासाठी नेली जाते .
या संपूर्ण मार्गावर भाविक पिवळ्याधमक भंडाऱ्याची (हळद) मुक्त उधळण करतात, ज्यामुळे संपूर्ण जेजुरी सोन्यासारखी पिवळी दिसते. म्हणूनच याला 'सोन्याची जेजुरी' म्हटले जाते.
चंपाषष्ठी (मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी):
हा खंडोबाचा मुख्य उत्सव आहे. भगवान खंडोबाने मणि-मल्ल राक्षसांचा वध केला, त्या विजयाचा हा दिवस मानला जातो.
हा उत्सव सहा दिवस चालतो (षडरात्र) या दिवशी घराघरात खंडोबाचे 'तळी भरणे' आणि 'तळी आरती' करण्याचे विशेष महत्त्व आहे.मर्दानी दसरा: जेजुरीचा दसरा हा पराक्रमाचा उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी गडावर खंडोबाची ऐतिहासिक आणि जड तलवार (साधारण ४२ किलो) उचलण्याची स्पर्धा रंगते .
काही भाविक ही तलवार केवळ हातानेच नाही, तर दाताने उचलण्याचे धाडसही दाखवतात.
माघ पौर्णिमा:
या दिवशी जेजुरीत मोठी यात्रा भरते. अनेक ठिकाणच्या 'शिखर काठ्या' (पालखीच्या काठ्या) गडावर आणून त्या मंदिराच्या कळसाला टेकवण्याची जुनी परंपरा येथे पाळली जाते.
पाचवीची जत्रा (चैत्र पौर्णिमा):
चैत्र महिन्यात ही जत्रा भरते, ज्यामध्ये कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील अनेक भाविक आपल्या कुलदैवताच्या दर्शनासाठी जेजुरीला येतात.या उत्सवांच्या वेळी "येळकोट येळकोट जय मल्हार" आणि "सदानंदाचा येळकोट" या जयघोषाने संपूर्ण गड दुमदुमून जातो.
______________________________